Side Effects ng Chemo: Ano ang Aasahan at Kailan Dapat Tumawag sa Doktor

Bakit nagkakaroon ng side effects ang chemotherapy

Pinapatay ng chemotherapy ang cancer cells, na mabilis lumaki at dumami. Pero puwede rin nitong tamaan ang mga healthy cells na mabilis ding lumaki. Kasama rito ang cells na bumabalot sa loob ng bibig at bituka, ang cells na nagpapatubo ng buhok, at ang cells sa bone marrow na gumagawa ng dugo. Kaya halos pare-pareho ang mga problemang lumalabas sa maraming pasyente.

Hindi lahat ay nakakaranas ng lahat ng side effects. Depende ito sa mga gamot na ginagamit at sa mismong pasyente. Hindi rin ipinapakita ng side effects kung gaano kahusay gumagana ang treatment. Tinitingnan ng doktor ang progress gamit ang exams, blood tests at scans, hindi sa kung gaano kasama ang pakiramdam ng pasyente.

Maraming side effects ang gumagaan sa pagitan ng mga cycle o pagkatapos ng huling session. May ilan namang puwedeng tumagal o lumabas pa sa bandang huli, gaya ng problema sa nerves o epekto sa puso, baga, kidney o fertility. Kaya ituloy pa rin ang pagpunta sa follow-up check-up kahit tapos na ang treatment.

• Sabihin sa doktor ang lahat ng gamot, vitamins at herbal products na iniinom ng pasyente, dahil may ilan dito na puwedeng magpataas ng panganib ng pagdurugo.
• Ilagay ang phone number ng cancer team, pati ang after-hours number kung meron, sa lugar na madaling makita ng buong pamilya.

Pagduduwal at pagsusuka (nausea at vomiting)

Puwedeng magsimula ang pagduduwal sa loob ng unang 24 na oras pagkatapos ng treatment, o puwede itong dumating isa hanggang pitong araw makalipas ang treatment. May mga pasyente pa ngang nasusuka bago pa man ang session dahil lang sa nakikita, naririnig o naaamoy nila sa treatment room. Karaniwang sinisimulan ang anti-nausea medicine bago pa ang chemotherapy, dahil mas mahirap nang kontrolin ang pagduduwal kapag nagsimula na ito. Kaya sundin nang eksakto ang schedule na ibinigay ng doktor.

Nakakatulong din ang mga simpleng gawi. Ang pagsusukang hindi tumitigil ay puwedeng mauwi sa dehydration. Bantayan kung may pagkahilo, panghihina o pagkalito, at tumawag sa care team kapag lumabas ang mga ito.

Kailangan ng reseta ng doktor para sa anti-nausea at iba pang supportive medicines. Kung kailangan itong i-order ng pamilya, nagde-deliver ang 2MG Inc., isang Philippine FDA-licensed distributor, at may pharmacist na nagche-check ng bawat reseta. Ang mga gamot na kailangang manatiling malamig ay naka-pack para sa cold chain. Tingnan ang aming price list para sa mga kasalukuyang presyo.

• Kumain ng lima o anim na maliliit na meal sa isang araw sa halip na tatlong malalaki.
• Subukan ang malamig o matabang na pagkain na starchy, gaya ng crackers, toast o kanin na walang sahog. Iwasan ang mamantika, prito, matamis o maanghang na pagkain kung hindi ito kaya ng sikmura ng pasyente.
• Uminom nang paunti-unti ng tubig, malinaw na sabaw, juice o tsaa sa buong araw.
• Umupo, o humiga nang nakataas ang ulo, nang mga 30 minuto pagkatapos kumain.
• Kumain sa maaliwalas na kwarto, malayo sa matapang na amoy ng niluluto.
• Itala sa maikling note kung kailan nangyayari ang pagduduwal at kung ano ang kinain, at ipakita ito sa doktor.
• Sa ilan, puwedeng makatulong ang mga pagkain o inuming may luya. Magtanong muna sa doktor bago subukan ang acupressure bands, supplements o anumang herbal remedy.

Paglalagas ng buhok (hair loss)

Ilan lang sa mga chemotherapy medicine ang nagpapalagas ng buhok, kaya itanong sa doktor kung malamang itong mangyari sa treatment ng pasyente. Kapag nangyari ito, kadalasang nagsisimulang tumubo ulit ang buhok dalawa hanggang tatlong buwan matapos ang chemotherapy. Napakanipis ng bagong buhok sa simula, at puwedeng mas kulot, mas unat o iba ang kulay nito.

Mabigat sa loob ang mawalan ng buhok, at karaniwan lang makaramdam ng galit, lungkot o hiya. Nakakatulong ang bukas na pag-uusap tungkol dito sa bahay, pati sa mga bata. Nakakatulong din ang pakikipag-usap sa ibang pasyenteng dumaan na rin dito.

• Gumamit ng mild na shampoo, bawasan ang dalas ng pag-shampoo, at dahan-dahang tapikin ng tuwalya ang buhok para matuyo.
• Gumamit ng malambot na brush o suklay na magkakalayo ang ngipin. Iwasan ang hair dryer, flat iron at masisikip na clip.
• Protektahan ang anit sa init ng araw gamit ang sombrero, scarf o sunscreen.
• Kung gusto ng pasyente ng wig, pumili na bago malagas ang buhok para maitugma ang kulay.

Pagod at mababang red blood cells

Isa ang pagod sa pinakakaraniwang side effects ng chemotherapy. Hindi ito ordinaryong pagod, dahil puwedeng hapong-hapo pa rin ang pasyente kahit nakapagpahinga na. Isang dahilan nito ang anemia, o mababang red blood cell count. Puwede kasing maapektuhan ng chemotherapy ang bone marrow, kung saan ginagawa ang red cells. Nakakadagdag din sa pagod ang pananakit, kulang na tulog, kawalan ng ganang kumain, pagsusuka o pagtatae, impeksyon at stress.

Sabihin sa care team kung masyadong mahina ang pasyente para sa mga karaniwang gawain araw-araw, o kung pagod na pagod pa rin siya kahit nakapagpahinga o nakatulog na. Ang paghingal ay puwede ring senyales ng mababang red cell count, at dapat din itong i-report.

• Umidlip nang sandali lang, wala pang isang oras, para hindi maistorbo ang tulog sa gabi.
• Ireserba ang lakas para sa pinakamahahalagang gawain, at gawin ang mga ito sa oras na pinakamalakas ang pakiramdam ng pasyente.
• Hayaang ang ibang kapamilya na ang bahala sa pagluluto, paglilinis at mga lakarin kung kaya nila.
• Puwedeng makatulong sa lakas ang marahang paglalakad. Itanong sa doktor kung ano ang ligtas.
• Kumain ng maliliit na meal nang madalas, uminom ng maraming tubig, at bawasan ang kape at alak.

Singaw at sugat sa bibig (mouth sores)

Puwedeng magdulot ang chemotherapy ng masasakit na sugat sa bibig at lalamunan. Dahil dito, puwedeng mahirapang kumain at uminom ang pasyente, kaya tumataas ang panganib ng dehydration. Silipin ang bibig araw-araw kung may sugat o puting batik, at sabihin sa doktor o nurse ang anumang pagbabago.

Tumawag sa doktor o nurse kung nahihirapang kumain, uminom o matulog ang pasyente dahil sa sakit sa bibig, labi o lalamunan, o kung may lagnat na 38°C pataas.

• Dahan-dahang i-brush ang ngipin, gilagid at dila gamit ang napakalambot na toothbrush pagkatapos kumain at bago matulog.
• Magmumog sa maghapon gamit ang maligamgam na tubig na may asin at baking soda. Itanong sa nurse ang tamang timpla.
• Pumili ng malambot at basa-basang pagkain gaya ng lugaw, sabaw o mashed na gulay, at lagyan ng sarsa ang tuyong pagkain.
• Iwasan ang malutong, maalat, maanghang o sobrang tamis na pagkain, pati ang alak at sigarilyo.
• Kung madaling dumugo ang gilagid, itanong sa doktor kung puwede pang mag-floss.

Mababang blood count: impeksyon at pagdurugo

Kadalasang pinabababa ng chemotherapy ang bilang ng white blood cells na tinatawag na neutrophils, na siyang lumalaban sa impeksyon. Neutropenia ang tawag dito. Kapag mababa ang count, hindi kayang labanan nang maayos ng katawan ang mikrobyo. Kaya kapag may anumang senyales ng impeksyon habang nagki-chemotherapy, tawagan agad ang care team. Karaniwang sinisimulan agad ang gamutan, minsan ay antibiotics na idinadaan sa swero sa ospital.

Puwede ring pababain ng chemotherapy ang platelets, ang cells na tumutulong para mamuo ang dugo. Kapag mababa ang platelets, puwedeng madaling magkapasa, dumugo ang ilong o gilagid, o lumabas ang maliliit na pula o violet na tuldok sa balat. Humingi sa team ng listahan ng mga produktong dapat iwasan, dahil puwedeng magpalala ng pagdurugo ang aspirin, ibuprofen at ang maraming over-the-counter na gamot na may sangkap na mga ito.

• Maghugas nang mabuti ng kamay gamit ang sabon at tubig, lalo na bago kumain. Pakiusapan din ang mga bisita at ang mga nag-aalaga sa pasyente na gawin din ito.
• Lumayo sa mga taong may sakit at iwasan ang matataong lugar hangga't maaari.
• Lutuing mabuti hanggang sa loob ang karne, isda at itlog. Panatilihing mainit ang mainit na pagkain at malamig ang malamig na pagkain.
• Panatilihing malinis at tuyo ang pinagkakabitan ng catheter o line.
• Gumamit ng electric shaver sa halip na labaha, magsuot ng tsinelas o sapatos kahit nasa bahay, at mag-ingat sa kutsilyo at iba pang matutulis na bagay.
• Kapag nahiwa, diinan nang mariin ang sugat gamit ang malinis na tela hanggang tumigil ang pagdurugo.

Warning signs: tumawag sa doktor o pumunta agad sa emergency room

Huwag nang hintayin ang susunod na schedule ng check-up kapag lumabas ang alinman sa mga senyales sa ibaba. Tumawag agad sa cancer care team. Kung hindi sila makontak, pumunta sa emergency room ng pinakamalapit na ospital at sabihin sa staff na nagki-chemotherapy ang pasyente. Ngayon pa lang, itanong na sa team kung sa anong temperatura kayo dapat kumilos. Ginagamit ng US National Cancer Institute ang 38°C (100.5°F), habang sinasabi naman ng Cancer Research UK sa mga pasyente na i-report ang 37.5°C pataas, o temperaturang mas mababa sa 36°C.

Magtanong muna sa doktor bago magbigay ng paracetamol, ibuprofen o aspirin para sa lagnat, dahil puwedeng matakpan ng mga ito ang malubhang impeksyon. Para sa pananakit ng dibdib, matinding hirap sa paghinga, o posibleng sepsis, tumawag sa 911, ang nationwide emergency hotline ng Pilipinas, o dumiretso sa emergency room. Kasama sa mga senyales ng sepsis ang pagkalito o bulol na pagsasalita, matinding panginginig, matinding paghingal, batik-batik o nag-iba ang kulay ng balat, o hindi nakaihi nang isang buong araw.

• Lagnat na 38°C pataas, o ang temperaturang sinabi ng inyong team na bantayan
• Panginginig sa ginaw, masakit na lalamunan, ubo, hapdi kapag umiihi, o pamumula, pamamaga o pananakit kung saan nakakabit ang line o catheter
• Hirap sa paghinga, biglaang paghingal, o pananakit ng dibdib
• Pagdurugong hindi tumitigil kahit diniinan nang ilang minuto, pagsusuka ng dugo, pula o pink na ihi, o itim o may dugong dumi
• Matinding sakit ng ulo, pagbabago sa paningin, pagkalito o kakaibang antok
• Pagsusuka o pagtataeng hindi tumitigil, o apat na beses o higit pang matubig na pagdumi sa loob ng 24 na oras
• Bagong rash, o pamamaga ng labi, bibig o lalamunan
• Pananakit, pamamaga, pag-init o pamumula sa isang binti o braso
• Bagong pananakit na kakaiba o matindi